`ग्रंथकार संमेलन जोतीरावांचे ते ऐतिहासिक पत्र

आज अचानक हे पुस्तक समोर आले. दोनेक महिन्यापूर्वी कुठल्याशा पुस्तक प्रदर्शनात विकत घेतले होते तेव्हापासून अगदी चाळलेसुध्दा नव्हते. आज काही पाने उलगडल्यानंतर हे वाक्य वाचले आणि थबकलो.

पुन्हा एकदा वाचून काढले आणि आजच हा संदर्भ वाचायला मिळावा याचे नवल वाटले.

पुस्तक रा. ना. (रामचंद्र नारायण) चव्हाण यांचे आहे. महाराष्ट्र राज्य साहित्य संस्कृती मंडळाने प्रकाशित केलेले. `विचार दर्शन' शिर्षकाचे.

त्यात `महात्मा फुले, न्यायमूर्ती रानडे आणि डॉ बाबासाहेब आंबेडकर' या शिर्षकाच्या प्रकरणात रानडे यांनी भरवलेल्या `ग्रंथकार संमेलनास' येण्यास जोतिबा फुले यांनी नकार दिला, त्याबाबत विवेचन आहे.

लेखक रा. ना. चव्हाण विचारतात : ``या ग्रंथकार सभेस पाठवलेल्या या पत्राचे पुढे काय झाले ? ''

मराठी वाङमयाचा इतिहास प्रसिद्ध झाला त्यात हे पत्र आले नाही.

दत्तो वामन पोतदार प्रभूतींना फुले यांचे हे पत्र दखलपात्र वाटले नाही. ''

चव्हाण पुढे लिहितात: ``दत्तो वामन पोतदार वाईत राहत होते, त्यांच्याशी मी बातचीत केली. त्यावेळी त्यांच्यात जोतिरावांबद्दल आदराचा अंशही आढळला नाही. ''

मग जोतीरावांचे ते ऐतिहासिक पत्र आजही कसे उपलब्ध आहे?

रानडे यांना लिहिलेल्या पत्राची प्रत जोतिबांनी अहमदनगर येथून ख्रिस्ती मिशनरी प्रसिद्ध करत असलेल्या `ज्ञानोदय' या नियतकालिकाकडे पाठवली.

संपादकांनी ती लगेचच म्हणजे ``११ जून १८८५ च्या अंकात प्रसिद्ध केली म्हणून आज अभ्यासकांना म. फुल्यांचे वरील पत्र उपलब्ध आहे. नाही तरी त्या पत्रात फक्त ब्रह्मद्वेष आणि ब्रह्मविरोधच मागील साहित्यिकांनी पाहिला,'' चव्हाण लिहितात.

महात्मा फुले यांच्याविषयी आणि त्यांनी दिलेले लेख `ज्ञानोदया'ने वेळोवेळी म्हणजे अगदी १८५२ पासून प्रसिद्ध केले आहे.

जोतिबांच्या शाळेतली विद्यार्थिनी मुक्ता साळवे हिचा निबंध हे एक उदाहरण.

तत्कालीन मराठी वृत्तपत्रांचा याबाबत तेव्हाही आनंदीआनंदच होता.

जोतिबांविषयी विस्तृत मृत्युलेख याच नियतकालिकाने `ज्ञानोदया'ने छापला. केसरीने ही बातमी सरळसरळ दुर्लक्षित केली.

``समाजसुधारणेच्या इतिहासाचे महत्त्वाचे धागेदोरे व संदर्भ ज्ञानोदयामुळे आज उपलब्ध होतात'' असे रा. ना. चव्हाण यांनी म्हटले आहे.

तूर्त इतकेच

Camil Parkhe