रेस कोर्सनजिक असलेल्या सेंट पॅट्रिक्ट्स कॅथेड्रल्समध्ये जाऊन पुण्याचे नवनिर्वाचित बिशप फादर सायमन अल्मेडा यांची आज सकाळी सदिच्छा भेट घेतली.

महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाच्या असलेल्या आणि दिडशे वर्षांचा इतिहास असलेल्या पुणे कॅथोलिक धर्मप्रांताचे किंवा डायोसिसचे ते आठवे बिशप असतील.

पुणे डायोसिसची स्थापना १८८६ साली झाली होती. देशाला स्वातंत्र्य मिळेपर्यंत धर्मप्रांताचे पहिले दोन बिशप जर्मन होते.

कॅथोलिक धर्मप्रांताचे बिशप या पदाचे महत्त्व आणि अधिकार चर्चबाहेरच्या इतरांना सहसा माहित नसतात.

बिशप हे त्यांच्या डायोसिसमधील असलेल्या सर्व धर्मप्रांतीय शैक्षणिक संस्था - शाळा-कॉलेजेस, दवाखाने, सामाजिक आणि धर्मादाय संस्था यांचे व्यवस्थापकीय प्रमुख असतात.

आताच्या पुणे डायोसिसमध्ये पुणे, सातारा, सोलापूर, सांगली महसूल जिल्हे आणि कोल्हापूर शहर यांचा समावेश होतो.

एके काळी म्हणजे बिशप व्हॅलेरियन डिसोझा यांच्या कारकिर्दीच्या काळात १९८७ पर्यंत पुणे धर्मप्रांतात उत्तर महाराष्ट्रातील धुळे, नंदुरबारपासून कोकणातील रत्नागिरीपर्यंतचा भाग समाविष्ट होता.

गेल्या काही दशकांत नाशिक आणि नंतर सिंधुदुर्ग नवे धर्मप्रांत निर्माण झाल्याने पुणे धर्मप्रांताचे क्षेत्र कमी झाले आहे.

बिशप जॉन रॉड्रिग्स यांची मुंबई सर्वधर्मप्रांताचे आर्चबिशप म्हणून निवड झाल्याने हे पद गेले एक वर्षभर रिक्त होते.

त्याआधी थॉमस डाबरे वयाची पंच्याहत्तरी पूर्ण होईपर्यंत पुण्याचे बिशप होते.

प्रत्येक कॅथोलिक व्यक्तीचा त्यांच्या आयुष्यात किमान एकदा तरी बिशपांशी संपर्क आलेला असतोच.

याचे कारण कन्फर्मेशन किंवा दृढीकरण हा स्नानसंस्कार (सांक्रामेंत ) देण्याचा अधिकार केवळ बिशपांना असतो.

काही वर्षांपूर्वी फादर सायमन अल्मेडा आमच्या सेंट फ्रान्सिस झेव्हियर चर्चचे पाच वर्षे धर्मगुरु होते.

कॅथोलिक चर्चच्या अखत्यारीतल्या चर्चमधील धर्मगुरूंची आणि शाळांच्या प्राचार्यांची ठरविक काळानंतर बदली होत असते.

कॅथोलिक चर्चचे जगभर पसरलेले जाळे, या चर्चच्या विविध संस्थांचे विविध समाजघटकांत चालू असलेले कार्य आणि या चर्चचे व्यवस्थापन हा एक स्वतंत्र अभ्यासाचा आणि अतिशय कुतूहलाचा विषय आहे.

चर्चसारखे नेटवर्क असलेली जगात इतर कुठलीही संस्था वा संघटना नसावी.

फादर सायमन अल्मेडा यांच्या बिशपपदाची घोषणा पोप लिओ चौदावे यांच्याकडून व्हॅटिकन सिटीमधून, कॅथोलिक बिशप्स कॉन्फरन्स ऑफ इंडियाकडून दिल्लीतून आणि पुण्यातील सेंट पॅट्रिक्स कॅथेड्रलमधून एकाच दिवशी आणि एकाच क्षणी व्हावी, त्या घोषणेवेळी चर्चबेलचा घंटानादही व्हावा, या घटनेतून चर्चच्या जागतिक नेटवर्कची थोडीबहुत कल्पना यावी.

मी स्वतः गोव्यात जेसुईट फादर होण्यासाठी काही वर्षे उमेदवारी केली असल्याने कॅथोलिक चर्चच्या कामकाजाची आणि नियमांची मला थोडीफार माहिती आहे.

नूतन वर्षांरंभात फादर सायन अल्मेडा यांचा बिशप म्हणून दीक्षाविधी होईल.

नवनिर्वाचित बिशपांना शुभेच्छा !

Camil Parkhe

भारतीय समाजव्यवस्थेत दलितांना किंवा पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्यांना पौरोहित्याचे अधिकार नसायचे, आजही नाहीतच.

नजिकच्या काळात हा अधिकार मिळण्याची धुसरही शक्यता नाही.

ख्रिस्ती धर्म स्वीकारल्यानंतर मात्र या उपेक्षित समाजघटकांना धर्मगुरू होण्याचे आणि पर्यायाने धर्मग्रंथ वाचण्याचे, शिकवण्याचे अन पौरोहित्याचे इतर सर्व अधिकार मिळाले.

महाराष्ट्रात या समाजातील पहिले धर्मगुरू होण्याचा मान भारतात स्वातंत्र्यपूर्व काळात म्हणजे अस्पृश्यता कायद्याने गाडण्याआधीच मिळाला.

नगर जिल्ह्यातील राहुरीजवळच्या चिंचोळे गावचे जोसेफ मोन्तेरो हे १९३० साली कॅथोलिक धर्मगुरू बनले.

महाराष्ट्रात प्रोटेस्टंट पंथांत मात्र हे खूप आधीच घडले होते.

तिथे ब्राह्मण असलेल्या नगरचे रामकृष्ण विनायक मोडक, हरिपंत रामचंद्र खिस्ती, नारायण वामन टिळक, नारायणशास्त्री शेषाद्री, नीळकंठशास्त्री गोऱ्हे यांच्याबरोबरीने बहुजन समाजातील बाबा पद्मनजी, कृष्णाजी रत्नाजी सांगळे भास्करराव उजगरे वगैरेना 'रेव्हरंड' पदाची दीक्षा आधीच मिळाली होती.

वैजापूर तालुक्यातील माळीघोगरगाव येथे फादर जोसेफ मोन्तेरो यांचे १९७९ साली निधन झाले.

मराठवाड्यातील हे माळीघोगरगाव हे माझे आजोळ. तेथेच फादर मोन्तेरो यांची समाधी त्यांचे गुरु फ्रेंच फादर गुरियन जाकियरबाबा यांच्या समाधीशेजारी आहे.

संगमनेर येथील थॉमस भालेराव हे 1965 साली पहिले स्थानिक येशूसंघीय किंवा जेसुईट धर्मगुरू बनले.

हेच फादर भालेराव १९८९ साली या दलित समाजातील पहिले आणि एकमेव कॅथोलिक बिशप बनले.

नाशिक डायोसिसचे पहिले बिशप भालेराव यांचे २०१५ साली निधन झाले.

त्यांच्यानंतर इतर कुठलीही स्थानिक दलित व्यक्ती आजपर्यंत कॅथोलिक बिशप बनलेली नाही.

प्रोटेस्टंट पंथात मात्र आज महाराष्ट्रात अनेक दलित बिशप्स आहेत.

भारतातल्या ख्रिस्ती समाजात स्थानिक विविध जातीजमाती आहेत. त्यामध्ये उच्चवर्णीय आहेत तसेच दलित आणि आदिवासी लोकांचे प्रमाण खूप आहे.

अनेक दलित आणि आदिवासी ख्रिस्ती व्यक्ती आतापर्यंत बिशप बनल्या आहेत.

पूर्व भारतातील आदिवासीबहुल राज्यांतील अनुसूचित जमातीतील काही व्यक्ती आतापर्यंत कार्डिनल्स झालेल्या आहेत.

भारतात दक्षिणेतील काही राज्यांत कॅथोलिक बिशपांमध्ये अनेक दलितसुद्धा आहेत.

मात्र अलीकडच्या काळापर्यंत या कॅथोलिक दलित बिशपांमधून कार्डिनलपदावर कुणीही पोहोचले नव्हते.

पोप फ्रान्सिस यांनी २०२२ साली हैदराबादचे आर्चबिशप अँथनी पुला यांची कार्डिनलपदी नेमणूक केली आणि कॅथोलिक चर्चच्या इतिहासात नवा विक्रम घडला.

अँथनी पुला यांच्या रुपाने कॅथोलिक चर्चमध्ये पहिल्यांदाच एखादी दलित व्यक्ती कार्डिनल बनली होती. .

गेली अनेक शतके अस्पृश्यता आणि जातीभेद या प्रथा भारतीय समाजपद्धतीचा एक अविभाज्य भाग राहिल्या होत्या, आजही यात फारसा फरक पडलेला नाही.

असे असले तरी ख्रिस्ती धर्मात जातीभेद आणि सामाजिक उच्चनीचता या गोष्टींना अजिबात स्थान नसते.

त्यामुळे एखादा दलित धर्मगुरू, बिशप किंवा कार्डिनल बनले याची चर्चतर्फे कधीही चर्चा किंवा वाच्यता केली जात नाही, टिमकी वाजवणे, गाजावाजा करणे तर दूरच राहिले.

बिशप थॉमस भालेराव आणि कार्डिनल अँथनी पुला यांच्याबाबत सुद्धा असेच धोरण स्वीकारले गेले होते.

मी स्वतः याबाबत लिहिणे याच कारणासाठी टाळले होते.

भारतचे पहिले दलित राष्ट्रपती के आर नारायणन यांना स्वतःला दलित म्हणवून घेणे आवडत नसे.

कुणाला आवडेल?

बिशपपदावरचे पद म्हणजे कार्डिनल.

कॅथोलीक धर्मातील सर्वोच्च असलेले पोपपद रिक्त झाल्यानंतर जगभरातील कार्डिनल्स एकत्र येऊन आपल्यापैकी एकाची पोप म्हणून निवड करतात.

आता अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. पोप फ्रान्सिस यांचे निधन झाले आणि पोपपद रिक्त झाले.

भारताच्या, चर्चच्या आणि जगाच्या इतिहासात आता पहिल्यादाच दलित समाजातील एक कार्डिनल अशा महत्त्वाच्या निवडणूक प्रक्रियेत सहभागी होत आहे.

मात्र आता पोप पदाच्या निवडणुकीत कार्डिनल अँथनी पुला सहभागी होत असल्याने याबाबत प्रसार माध्यमांत चर्चा होणे साहजिकच आहे.

आफ्रिकन वंशाच्या धर्मगुरूंना बिशप आणि कार्डिनल्स पद देण्यात आले तेव्हाही अशीच चर्चा झाली होती.

भारतात सद्या सहा कार्डिनल्स आहेत. त्यापैकी वयाची ऐंशी पूर्ण न केलेले चार कार्डिनल पोपपदाच्या निवडणुकीत सहभागी होत आहेत,

त्यामध्ये गोव्याचे कार्डिनल फिलिप नेरी फेरावसुद्धा आहेत. इतर दोन कार्डिनल्स केरळमधील आहेत.

वयाची ऐंशी पूर्ण न केलेले जगभरातील १३३ कार्डिनल्स सात मे रोजी नूतन पोप निवडण्यासाठी स्वतःला ऐतिहासिक सिस्टाईन चॅपेलमध्ये कोंडून घेतील.

ते बाहेर येतील ते नव्या पोपची निवड करुनच.

ही निवडणूक किती काळ चालेल याबाबत काहीच सांगता येत नाही.

एक दिवस, एक आठवडा किंवा अधिक काळ. मताधिक्य होईपर्यंत.

यावेळी युरोपऐवजी आशियन किंवा आफ्रिकन कार्डिनल पोपपदावर निवडून येतील अशी शक्यता वर्तवली जात आहे.

आशियन धर्मगुरु म्हणजे भारतीय कार्डिनल पोप झाले तर नक्कीच नवा इतिहास घडणार आहे.

किंवा दलित कार्डिनल पोप झाले तर?

त्यामुळेच पोपपदाच्या या निवडणुकीबद्दल संपूर्ण जगात खूप उत्कंठा आहे.

How do you greet the pope?

पोप यांना भेटल्यावर त्यांना अभिवादन, संबोधित कसे करतात ?

नुकतीच इटली येथे या शहरात G-7 राष्ट्रांच्या प्रमुखांची परिषद झाली. भारत या राष्ट्र समूहाचा सभासद नाही तरी एक महत्त्वाचे राष्ट्र म्हणून भारताला एक निमंत्रित म्हणून या परिषदेत सहभागी होता आले. त्यानुसार पंतप्रधान नरेंद्र मोदी या परिषदेत हजर होते.

G-7 बैठक इटलीत होती आणि साहजिकच रोम शहरात मद्यवर्ती ठिकाणी असलेल्या व्हॅटिकन सिटी या जगातल्या सर्वात चिमुकल्या राष्ट्राचे प्रमुख म्हणून पोप फ्रान्सिससुद्धा एक निमंत्रित म्हणून या दोन दिवसांच्या परिषदेला हजर होते.

देशातील राजकीय नेत्यांना संबोधित करण्याची पोप यांची अर्थातच पहिली वेळ नाही. पोप पॉल सहावे हे संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या आमसभेला १९६५ साली संबोधित करणारे पहिले पोप.

हा, तर यावेळी या परिषदेच्या यजमान असलेल्या इटलीच्या पंतप्रधान जॉर्जिया मेलोनी यांनी परिषदेला आलेल्या पोप फ्रान्सिस यांना 'होली फादर' असे संबोधित त्यांचे स्वागत केले, असे बातम्यांत म्हटले आहे.

इटलीचे मूळचे बहुतांश नागरिक कॅथोलिक कुटुंबात जन्मलेले असतात. उदाहरणार्थ, काँग्रेस पक्षाच्या नेत्या सोनिया गांधी. तर कॅथोलिक परंपरेत वाढल्या असल्याने इटलीच्या पंतप्रधान मेलोनो पोप फ्रान्सिस यांना `होली फादर' म्हणूनच अभिवादन करणार यात आश्चर्य नाही.

भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हे काही कॅथोलीक नसल्याने त्यांनी पोप फ्रान्सिस यांना `होली फादर' म्हणून अभिवादन करण्याची गरज नव्हतीच.

अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ज्यो बिडेन हे रोमन कॅथोलीकआहेत. बिडेन श्रद्धावंत कॅथोलीक आहेत. त्यामुळे गेल्या वर्षी भारतात आल्यावर त्या रविवारी त्यांच्यासाठी होली मास साजरा करण्यासाठी एक ख्रिस्ती धर्मगुरु अमेरीकन दुतावासातर्फे बोलावण्यात आला होता.

त्यामुळे अमेरीकन राष्ट्राध्यक्ष ज्यो बिडेन पोप यांना जेव्हाजेव्हा भेटतात तेव्हा ते त्यांना 'होली फादर' असेच संबोधित असतील, याविषयी शंका नसावी.

मागे २०१६साली येमेन येथे मिशनकाम करणाऱ्या मूळचे केरळचे असलेल्या टॉम युझून्नाळील या डॉन बॉस्को संस्थेच्या धर्मगुरुचे अपहरण झाले होते, त्यांना ओलीस म्हणून ठेवण्यात आले होते. सव्वा वर्षानंतर परराष्ट्रमंत्री सुषमा स्वराज आणि व्हॅटिकन सिटीच्या मध्यस्थीने त्यांची सुटका झाली.

त्यानंतर फादर टॉम यांनी दिल्लीत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांची भेट घेऊन आभारही मानले होते.

भारतात येण्याआधी त्यांनी व्हॅटिकन सिटी मध्ये पोप फ्रान्सिस यांची भेट घेतली. या भारतीय ख्रिस्ती धर्मगुरुने आपल्या परमाचार्यांना कशाप्रकारे अभिवादन केले असेल, याची काही कल्पना करता येईल काय?

फादर टॉम यांनी पोप फ्रान्सिस यांना चक्क भारतीय परंपरेनुसार साष्टांग नमस्कार घालून अभिवादन केले होते.

जगभर पोप जातात तेव्हा त्यांना स्थानिक परंपरेनुसार अभिवादन केले जाते, साष्टांग नमस्कार करुन त्यांच्या विषयीचा आदर अशाप्रकारे बहुधा पहिल्यांदा केला गेला असेल.

पोप फ्रान्सिस यांना आलिंगन देऊन, त्यांची गळाभेट घेणारे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ही नक्कीच एकमेव व्यक्ती असणार याविषयी शंकाच नाही.

ख्रिस्ती धर्मातील परमगुरुस्वामी आणि त्याशिवाय राष्ट्रप्रमुखही असलेल्या पोप यांच्याशी हस्तांदोलन कुणीही व्यक्ती - अगदी तळागाळातील सामान्य व्यक्ती, स्त्री अथवा पुरुष - करु शकतो हे विशेष आहे.

शिवाशिव आणि विटाळ वगैरे मुद्दाच नाही. लिंगभेद, वर्णभेद आणि वंशभेदसुद्धा नसतो.

पोप आणि इतर कॅथोलीक व्रतस्थ धर्मगुरु आणि नन्स आजन्म ब्रह्मचारी असतात, तरी ते भिन्नलिंगी व्यक्तीशी हस्तांदोलन करु शकतात. त्यामुळे त्यांचे ब्रह्मचर्य अजिबात खतरेमे येत नाही.

निदान याबाबतीत तरी ख्रिस्ती धर्म फार पुढारलेला आहे असे म्हणता येईल.

काही वर्षांपूर्वी पुण्यातल्या स्वच्छ या संघटनेने काही कचरा गोळा करणाऱ्या सफाई कामगारांना रोममध्ये एका परिषदेसाठी नेले होते.

या सफाई कामगारांची जात काय असेल याविषयी तर्क करण्याची गरजच नाही.

तर त्यापैकी रिबेका या नावाच्या दापोडी झोपडपट्टीतील एका ख्रिस्ती महिलेने पोप फ्रान्सिस यांच्याशी हस्तांदोलन केले होते. `सकाळ टाइम्स' या दैनिकात याबाबत माझी बातमी बायलाईनसह प्रसिद्ध झाली होती.

पोप जॉन पॉल हे संत मदर तेरेसा यांचा चेहरा आपल्या दोन्ही हातांत घेऊन त्यांचे कपाळावर अत्यंत मायेने चुंबन घेत असत.

इति पंतप्रधान मोदीजी आणि पोप फ्रान्सिस गळाभेट पुराण.

Camil Parkhe,

When in Rome, do visit the Vatican City

When in Rome, do visit the Vatican City

CAMIL PARKHE
Tuesday, July 26, 2011 AT 03:48 PM (IST)
Tags: Spice,   travel,   Rome,   Vatican City,   church,   Roman Catholic,   Camil Parkhe
Camil Parkhe tells how he was awed by the size and historical significance of the Vatican City

We got down from the tram in a central part of Rome and were told, “There, that is the entrance of the Vatican City!”  My wife, daughter and I found ourselves being pulled in that direction, filled with awe and anticipation. A visit to Rome and the Vatican is a dream tour for any Roman Catholic, or for that matter, even to those interested in art, sculpture, architecture and other faculties.

After crossing the entrance having huge pillars, the visitor is suddenly feasted to a magnificent sight — the famous St Peter’s Square! It is a huge oval place, accommodating thousands of pilgrims when the pontiff appears in a balcony of St Peter’s Basilica to deliver his weekly address on Sunday morning or on religious feasts. We saw hundreds of tourists alighting from coaches and equipped with cameras heading towards St Peter’s Square.

In front of the impressive huge facade of the basilica are tall statues of St Peter and St Paul. Statues of other apostles and saints are located on top portion of the facade. On the right side of the basilica is the papal residence. It is here that the pope meets dignitaries from all over the world in his capacity as the head  of the Catholic Church and also as the head of the sovereign Vatican state. The basilica is built over the tomb of St Peter and the first pope’s successors are also buried in this shrine.

Significantly,  the Vatican City is the smallest nation in the world with an approximate area of 110 acres and the number of its citizens is less than 800. Most of these citizens are the cardinals, other clergies and nuns posted at the Vatican and the elite Swiss guards — the youths from Switzerland who, in keeping with the 500-year-old old tradition, volunteer to guard the pope and the Vatican.

Due to its small size, the Vatican City has no public transport like buses or taxis. The only vehicles one sees moving in this sovereign state are of the Vatican officials and employees, most of whom reside  in Rome.

I entered the basilica and stood bewitched looking at the first sculpture in the first chapel on the right side of the basilica. It was La Pieta, Michaelangelo’s masterpiece depicting grief-stricken Mary holding the corpse of her son, Jesus. It was a  great experience watching the world’s one of the most acclaimed and valuable marble sculptures.

One is overwhelmed by the dome of the basilica, an important skyline of Rome. For those well versed in Catholic Church history or researchers in various faculties, hours are not sufficient observing the sculptures, architecture and other objects in this basilica, perhaps the largest church in the world. 

features@sakaaltimes.com

http://joinshe.fbfollow.me/