Showing posts with label Untouchability. Show all posts
Showing posts with label Untouchability. Show all posts

Monday, January 17, 2022

Similarities between great leaders Babasaheb Ambedkar and Martin Luther King (Jr.) 

martin luther king jr

Camil Parkhe

January 15 is the birth anniversary of Martin Luther King (Junior), who fought for the rights of the African-Americans in the USA. The third Monday in January (January 17 this year) is declared as a public holiday in honour of this great leader. A look at the similarities between Dr King ( Jr.) and Dr Babasaheb Ambedkar, both of whom have played important roles in improving the lives of the underprivileged people in their respective countries.

There are many similarities in the personal and social lives of Dr Babasaheb Ambedkar and Reverend Dr Martin Luther King (Junior). These great leaders were born in families who were treated as outcasts or socially inferior by the society in their respective countries. The members of the communities, to which these leaders belonged, too had been denied the option of leading a decent life. There was no guarantee that the children of these communities would even get proper meals, accommodation, and education. 

But during the childhood of these two leaders, the social and economic condition of their families was slightly better than that of their community.  

Dr Ambedkar’s father Ramji was a Subedar in the British Army in India and Martin Luther (Jr.’s) father, Martin Luther King (Senior) was a Baptist pastor. Despite his father being in the army, young Bhima had experienced the bitter side effects of untouchability. 

Although his family’s financial condition was slightly better, there was no change in the treatment meted out to him or his family members by society.          

‘’Dr Babasaheb Ambedkar’s mission was essential of historic nature. He did not have to search for this mission. It was already assigned to him at the time of his birth. He accepted it wholeheartedly without batting an eyelid. He had seen the pitiable condition of his community members who were forced to work hard and lead a miserable life. Dr Ambedkar had also suffered similar hardships. Hence, he decided to free the Dalit community from social slavery and spent his entire life doing so.” says Gangadhar Balkrishna Sardar. The above sentences are also applicable to Rev. Martin Luther King (Jr.).

The condition of Martin in his childhood was like Bhima. 

Martin’s father was a Christian priest and he always preached that people of various religions, communities who spoke various languages, were the children of the same God. In his sermons, he used to always preach Jesus Christ’s message that there should be no discrimination among human beings, and everybody should be united. These sermons were religiously heard by those who attended church regularly. However, wherever there were black priests the white people did not attend their churches. Similarly, the blacks were not allowed to enter churches frequented by the whites.  

It was proved beyond a doubt that Ambedkar who campaigned for access to the waters of the Chavdar Lake in Mahad and Kalaram temple in Nashik for the untouchables, was backed by the majority of the Dalits. What was going to be achieved if the water in the lake of Mahad was used by the untouchables? 

Ambedkar knew fully well that if the untouchables could enter the Kalaram Temple and worship like others, it will not bring about any drastic changes in the conditions of the untouchables. He treated the issues of the campaign open the Chavdar Lake of Mahad and the Kalaram temple in Nashik as test cases. These issues highlighted the humiliating treatment meted out to the untouchables. It can be clearly said that his objective was indeed achieved in both these cases. His social and political leadership qualities had come to the fore during these two agitations.          

Similarly, the leadership of Martin Luther King (Jr.) was noticed by the world during the Montgomery Bus Boycott, a civil rights protest, during which African-Americans refused to travel in city buses in Montgomery, Alabama, to protest segregated seating arrangement in the USA. Before this incident, churchgoers in Montgomery knew King (Jr.) was a Baptist priest and a powerful orator. 

Rosa Parks, a Black woman, refused to vacate her seat for a white commuter in a bus in Montgomery and many people who suffered humiliating treatment, supported her. It was for the first time that the Blacks had come together and protested. During this period, many Blacks felt that this young man, with his powerful oratory skills, will be able to lead their protest. Many people met him and invited him to speak at a rally in Montgomery after explaining to him the problems faced by them while travelling in public transport buses in Montgomery. King accepted their invitation and led the year-long agitation in Montgomery. 

After a year, the US Supreme Court ruled that the Blacks should get an equal right as the whites in the buses and this campaign came to a successful end. 

The Montgomery agitation started a long stir for the rights of the blacks in the USA. This agitation ensured equal rights for the blacks in the buses and brought global recognition for Rev. King (Jr.) as a leader who campaigned for equal civil rights for the Blacks. 

Rev. King (Jr.) was deeply influenced and acknowledged the non-violence agitation and Satyagraha of Mahatma Gandhi. King and his wife Coretta visited India in 1959. At that time, only three years had passed after the death of Dr Babasaheb Ambedkar. King (Jr.), who was a strong campaigner against apartheid, surprisingly seemed unaware of the successful campaign carried out by Ambedkar against discrimination in the form of untouchability. If he knew about Ambedkar’s campaign for basic human rights to the Dalits, King (Jr.) would have certainly felt more attached to him.            

Ambedkar and King (Jr.) both campaigned for human equality in society. Both experienced the humiliating treatment meted out to their respective community members by those who considered themselves socially superior. Both fought against inequality in their respective countries. The distance between both the countries was huge but their journeys were parallel to establish equality for all humans. There is a lot of similarity between the social condition of untouchables and the blacks in the USA.          

There have been many articles written on the practice of untouchability and various divisions created in society because of the caste system. However, it is shocking to read that in a highly advanced country like the USA, until recently, when that country made preparations for sending a man to the moon, the blacks were prohibited by the law from sitting in a row of the whites in buses, entering public gardens and casting their votes. Significantly a few decades before, immediately after her Independence, India had banned untouchability by enacting a law and implementing the principle of equality.         

Martin Luther King (Jr.) may not have been aware of the campaign against social inequality carried out by Dr Ambedkar and its importance. This is but natural. This is because there was hardly any discussion at the world level about the inhuman practice of untouchability as compared to the agitation against British rule. The Black people wrote about their struggle against apartheid in poems, stories, and novels to highlight their woes at the world level. However, comparatively, not much awareness was created about untouchability in India globally. Whatever was written about their struggle and woes in local languages remained limited to India and was not highlighted. Hence, this problem was not viewed very seriously by the world. 

Initially, Mahatma Jotiba Phule and later, Dr Ambedkar highlighted this issue on a larger platform. Society and politicians were subsequently forced to take note of this issue. 

There has always been strong opposition to highlighting the issue of untouchability as a human rights issue at the international level. Some people feel that this may bring dishonour to India at the global level. Ambedkar had strongly led the agitation against the centuries-old birth-based system of social inequality but his image as a modern Manu, the lawmaker, establishing the rule of equality of all, was not projected before the world. Otherwise, Ambedkar too could have, like Martin Luther King (Jr.), won the Nobel Prize.  

Ambedkar’s role in his campaign for human rights for the Dalits was certainly no less significant.               

It is often argued that the practice of untouchability in India and the apartheid custom denying basic rights to the blacks in various countries cannot be weighed on the same scale.

However, it must be acknowledged that there is no qualitative difference between untouchability and the treatment meted out to the black people because of their color. Hence, Ambedkar is recognized all over the world as the champion of equal rights for the untouchable’s community.               

Ambedkar advocated that people should obtain their natural rights based on their willpower and strength. He used to say that he was not seeking special privileges for the untouchables but was only demanding equal rights and powers. He fought for the rights of the untouchables that they should be allowed to enter public spaces like temples, schools and markets and use wells like other people and that it was their right to do so. 

Martin Luther King (Jr.) also had similar views. He demanded unrestricted entry for the blacks in schools, public buses, gardens, and auditoriums because they were also equal citizens in the USA. The blacks had never demanded any special rights for them.

Ambedkar and King (Jr.) may be called contemporaries from a narrow perspective. King (Jr.) was born in 1929 when Ambedkar’s social and political leadership was gaining momentum. At the time when Ambedkar was at loggerheads with his fellow countrymen to end untouchability, King was studying in school and college in the USA. He was undergoing training to become a priest. The possibility of him hearing about the campaign launched by Ambedkar was very remote. King had started his movement against racism at Montgomery only in 1955 and Dr Ambedkar died a year later.          

Both Ambedkar and King received tremendous love and affection from their community members and others. King (Jr.) only lived for 39 years and his public life was only for 14 years. The Montgomery bus agitation, his consistent efforts to keep his anti-apartheid movement non-violent, his address at a massive rally for civil rights in Washington, his famous speech, ‘I Have A Dream’ and presentation of the Nobel Peace Prize are some of the milestones in his life. King was assassinated in 1968 when he was only 39 years old.        

Ambedkar died at the age of 66 and did laudable work for more than five decades in social, political, and other fields. As the architect of the Indian Constitution, he played an especially important role in the abolition of untouchability. Any individual who tries to study the life and accomplishments of Ambedkar is overwhelmed by his stupendous achievements. Such leaders are rare. 

Research scholar Raosaheb Kasbe has described Ambedkar’s personality as we have to think of two aspects when it comes to Ambedkar. ‘At one level, he strove for the rights of the untouchables, leading various agitations, and movements while on the other level, we must understand his contribution on human rights for all Indians and the entire humankind. Even if we ignore one aspect of his personality, then there is a possibility that his life sketch will be lopsided and biased.’’            

Sukhdeo Thorat, former Chairman of the University Grants Commission (UGC), says that Ambedkar laid the foundation for a policy of affirmative and decisive action plan. 

He said, ’A government policy against social discrimination was first framed in 1931 and it was meant to safeguard the rights of lower caste people against the domination by the upper castes. The foundation for this was laid in 1919. This idea was given a concrete shape in the Pune Pact of 1931, and it was included in the Constitution in 1950 and the policy was made a law.’’         

As a Church priest, Martin Luther King (Jr,) had full faith in the principle of non-violence. His faith did not waver during the Montgomery bus agitation and various other stirs. King (Jr.) took all precautions to ensure that his anti-racism agitation never turned violent. However, he faced the displeasure of many of his supporters and followers who were enraged when blacks were brutally attacked by the racist Whites.

Camil Parkhe

(Camil Parkhe is a senior journalist based in Pune. He started his journalism career in Goa and has worked in various newspapers in different capacities.)

Follow Punekar News:

Tuesday, May 4, 2021

ख्रिस्ती मिशनरींचे योगदान' या पुस्तकाची प्रस्तावना

 



हरेगावच्या संत तेरेजा शाळेच्या बोर्डिंगमध्ये मी तिसऱ्या इयत्तेत असताना पहिल्यांदा माझी मिशनरींच्या जीवनाशी ओळख झाली. त्या काळात म्हणजे 1960 च्या दशकात अहमदनगर जिल्ह्यातील बहुतेक फादरबाडींमध्ये पन्नाशी पार केलेले युरोपियन धर्मगुरू काम करत होते. कडक शिस्तीचे फादर ह्युबर्ट सिक्स्त हे आमच्या शाळेचे मुख्य होते, तर काटकुळ्या प्रकृतीचे आणि साठी ओलांडलेले फादर रीचर्ड वासरर हे त्यांचे सहायक होते. शरीरप्रकृतीने आणि स्वभावप्रकृतीनेही या दोन फादरमध्ये बराचसा फरक होता.
म्हातारे फादर वासरर यांच्या अंगाखांद्याला लहान मुले सदैव झोंबत असत. त्यावेळी संत तेरेजा शाळा कौलारू खोल्यांमध्ये भरत असे. या खोल्यांच्या मागे शाळेच्या मालकीच्या असलेल्या शेतीजवळ त्यावेळी नव्यानेच एक मोठा पाण्याचा हौद बांधण्यात आला होता. या हौदात सकाळची शाळा सुरू होण्याआधी भल्या पहाटे फादर वासरर आम्हा बोर्डिंगच्या मुलांना घेऊन पोहत असत. नदीची वा विहिरीची ओळख नसलेल्या आम्हा अनेक मुलांना त्यांना येथेच पोहण्याचे धडे दिले. म्हाताऱ्या फादरच्या पाठीवर पडून पाण्यात हात-पाय हलवून त्यावेळी अनेक मुले पोहायला शिकली.
एकदा पोहण्याचा कार्यक्रम चालू असताना हौदाची एक भिंत वाहून गेली. सुदैवाने फादर यांच्यासह इतर कुणाही मुलाला दुखापत झाली नाही.
मध्यम उंचीचे आणि अल्सेसियन कुत्रा पाळणारे फादर सिक्स्त हे स्वत: या आजारी मुलांना तपासत असत. स्वत:जवळ असलेल्या बटव्यातून औषध आणि गोळ्या देत असत. गरज भासल्यास मुलांना इंजेक्शनदेखील देत असत. हे इंजेक्शनदेखील त्या फादरबद्दल मुलांच्या मनात भीती निर्माण करण्याचे एक कारण असावे असे आता मला वाटते.
जर्मन नागरिक असलेल्या हुबर्ट सिक्त यांना सक्तीच्या लष्करभरतीमुळे दुसऱ्या महायुद्धात भाग घ्यावा लागला होता, तेव्हा त्यांनी जखमींना मदत करणाऱ्या मेडिकल कोअरमध्ये प्रवेश घेतला होता. त्यामुळे त्यांना औषधोपचारांची माहिती होती. (हे मला अर्थात अलिकडेच जर्मनीत तीन दशकांपासून स्थायिक असलेल्या अजित लोखंडे यांनी लिहिलेल्या 'मिशन, मिशनरी आणि मी' या पुस्तकातील लेखावरून कळाले. गोव्यात कळंगुटजवळच्या बागा बिचवर पोहोताना फादर सिक्त यांचे १९८७ साली निधन झाले.)
बोर्डिंगमध्ये मार्शल आणि पेत्रस हे माझे थोरले दोन भाऊही होते. हरेगाव (बेलापूर) शुगर फॅक्टरीच्या आसपास असलेल्या उंदीरगाव आणि एकवाडी, दोनवाडी, तीनवाडी अशा वाड्यांतील मुले या शाळेत शिकत असत. बोर्डिंगच्या मुलांना राहण्याची आणि जेवणाची मासिक पाच रुपये फी होती. मात्र ही फीसुद्धा वेळेवर कधी भरली जात नसे. मात्र फी न भरल्यामुळे एखाद्या मुलाला तंबी मिळाली वा बोर्डिंगमधून काढूनटाकले असा प्रकार मात्र कधीही झाला नाही.
आज अहमदनगर जिल्ह्यात अनेक शहरात आणि गावात ख्रिस्ती धर्मगुरूंतर्फे वा सिस्टर्सतर्फे अनेक शाळा चालविल्या जातात. त्याकाळात मात्र जिल्ह्यातील मागासवर्गीय ख्रिस्ती समाजासाठी हरेगावची संत तेरेजा शाळा आणि संगमनेरची ‘ज्ञानमाता’ ही दोनच प्रमुख शिक्षण केंद्रे होती. श्रीरामपूर आणि शेजारील तालुक्यातील मुले हरेगावला बोर्डिंगमध्ये राहून सातवीपर्यंत शिकत आणि पास झाल्यावर माध्यमिक शिक्षणासाठी संगमनेरच्या ज्ञानमाता बोर्डिंगचा रस्ता धरत. त्याकाळातील सर्वच मिशन केंद्रे येशूसंघीय (जेसुईट) फादरांची होती.
आठवी-नववीनंतर, मॅट्रीकमध्ये सुटल्यानंतर वा सुटले नाही तरी यापैकी अनेक विद्यार्थी व्यावसायिक शिक्षण घेण्यासाठी येशूसंघातर्फेच पुण्यात फादर आयवो मायर यांनी चालविलेल्या सेंट जोसेफ टेक्निकल इन्स्टिट्यूटमध्ये भरती होत. (बाय द वे, फादर मायर यांनीच माझा श्रीरामपुरला बाप्तिस्मा करुन मला 'कामिल' हे नाव दिले होते!) सेंट जोसेफ टेक्निकल इन्स्टिट्यूटमध्ये तेथील बोर्डिंगमध्ये राहून टर्नर, फिटर, वायरमन वगैरेंचे शिक्षण घेत. पदवी वा पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याची पूर्वाश्रमीचे दलित असलेल्या या ख्रिस्ती समाजाची आर्थिक वा सामाजिक कुवत त्यावेळी नव्हती.
त्याकाळात अहमदनगर, औरंगाबाद या जिल्ह्यातील स्थानिक फादरबाडींतील बोर्डिंगमध्ये आणि नंतर ज्ञानमातेत शिकून पुण्यात सेंट जोसेफ टेक्निकलकडे प्रवास केलेल्यांची संख्या प्रचंड आहे. किमान दोन पिढ्यांनी ही पायवाट वापरली आहे. पुण्यात व्यावसायिक शिक्षण घेऊन नंतर पुण्यातीलच बजाज, टेल्को, फिलिप्स, ग्रीव्हज वगैरे कंपन्यांत यापैकी अनेकांनी प्रवेश मिळविला.
या दोन जिल्ह्यांतून पुण्यात स्थलांतरित झालेल्या कुटुंबांची आर्थिक परिस्थिती गावी मागे राहिलेल्या त्यांच्या इतर समाजकुटुंबीयांपेक्षा कितीतरी चांगली आहे. उपेक्षित ख्रिस्ती समाजाला मिशनरींनी दिलेल्या पाठबळामुळे अर्थात हे शक्य झाले. दलित असूनही धर्मांतरामुळे हा समाज राखीव जागांच्या सवलतीस मुकला.
ख्रिस्ती दलितांचा - किंबहुना पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्य असलेल्या कुठल्याही दलितांचा - सर्व प्रकारच्या घटनात्मक आरक्षणावर पूर्णतः अधिकार नव्हे हक्क आहे, भले घटनेने आणि कायद्याने तो त्यांना आजपर्यंत नाकारला आहे ही बाब दुसरी. मिशनरींनी मात्र आपल्या मर्यादित कुवतीनुसार या समाजाला स्वत:च्या पायावर उभे राहण्याचे बळ दिले आणि दलित असूनही या लोकांना सामाजिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली. पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्य असलेल्या या समजात न्यूनगंडाची भावना आढळत नाही ती यामुळेच.
‘मनुष्य केवळ भाकरीवरच जगत नाही’, हे ख्रिस्ताचे वचन सांगतानाच गरीब ख्रिस्ती कुटुंबांना रोजची रोटी कशी मिळविता येईल याकडेही मिशनरींनी लक्ष दिले. भारतातील ख्रिस्तीसमाजापैकी बहुतांश लोक पूर्वाश्रमीच्या अनुसूचित जाती-जमातींमधून (एस सी आणि एस टी) आले आहेत. या दलित समाजाच्या प्रगतीत मिशनरींनी केलेले योगदान स्पष्ट करण्यासाठी येथे मुद्दामच अहमदनगर जिल्ह्यातील मिशनकार्याचा एक उदाहरण म्हणून उल्लेख केला आहे.
देशातील विविध राज्यांतील आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या मागासलेल्या ख्रिस्ती समाजाला मिशनरींनी असाच मदतीचा हात दिला आहे. नवख्रिस्ती समाज बाल्यावस्थेत असताना मिशनरींनी केलेल्या मदतीबद्दल समाजाच्या या पिढ्या कृतज्ञ राहिलेल्या आहेत.
हरेगावची संत तेरेजा, संगमनेरची ज्ञानमाता, पुण्यातील सेंट जोसेफ टेक्निकल इन्स्टिट्यूट, लोयोला आणि सेंट व्हिन्सेंट या शाळा, मुंबईतील सेंट झेवियर्स कॉलेज, बंगलोरचे सेंट जॉन मेडिकल कॉलेज, मदर तेरेसांची जगभर पसरलेली अनाथगृहे या सर्व ख्रिस्ती धर्मीयांनी चालविलेल्या संस्था आहेत. मात्र यापैकी सर्वच संस्थांतील बहुतांश लाभार्थी हे अख्रिस्ती समाजातील असतात हे विशेष. याचे कारण म्हणजे या सर्व संस्था सर्व धर्माच्या आणि जातीच्या व्यक्तींसाठी खुल्या आहेत. तत्कालीन राष्ट्रपती डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्यासह देशातील विविध क्षेत्रांतील नामवंतांनी ख्रिस्ती शैक्षणिक संस्थांत शिक्षण घेतले आहे. ख्रिस्ती मिशनरींनी देशाच्या शैक्षणिक, सामाजिक क्षेत्रात केलेले हे एक मोठे योगदान आहे.
ख्रिस्ती मिशनरी आपल्या संस्थांचा वापर छुप्या पद्धतीने, आर्थिक प्रलोभन दाखवून वा सक्तीने धर्मांतर करण्यासाठी करतात असा अनेकदा आरोप केला जातो. ख्रिस्ती शाळा-कॉलेजात शिकलेल्या, मिशनरींच्या इस्पितळात उपचार घेतलेल्या वा इतर मिशनरी संस्थांच्या सेवेचा लाभ घेतलेल्या अख्रिस्ती व्यक्तीच या आरोपात कितपत तथ्य आहे हे सांगू शकतील.
स्वातंत्र्यप्राप्तीपूर्वी आणि स्वातंत्र्योत्तर काळात अनेक वर्षे मिशनरींनी दुर्लक्षित ग्रामीण भागात शैक्षणिक, वैद्यकीय सेवा मुक्तपणे पुरविली. लाभार्थींच्या जाती-धर्माचा त्यांनी कधी विचार केला नाही. मिशनरी वृत्तीची सेवा हा वाक्प्रचार त्यांच्या या नि:स्वार्थी सेवेमुळेच रूढ झाला आहे. धार्मिक कार्य करतानाच धर्मप्रचाराच्या अनुषंगाने ख्रिस्ती मिशनरींनी गेल्या पाच शतकांच्या काळात भारताच्या विविध राज्यात साहित्य, सामाजिक प्रबोधन, शैक्षणिक आणि वैद्यकीय क्षेत्र वगैरे क्षेत्रात पायाभूत स्वरूपाचे योगदान दिले आहे. यापैकी केवळ काही मिशनरींच्या कार्याचा या पुस्तकात आढावा घेण्यात आला आहे.
त्यापैकी विल्यम केरी, पंडिता रमाबाई, रेव्ह. ना. वा. टिळक, बाबा पदमनजी, मदर तेरेसा आदींचे कार्य सर्वपरिचित आहे. ‘निरोप्या’कार आर्चबिशप हेन्री डोरिंगसारख्या मिशनरींचे कार्य मात्र आज विस्मृतीच्या छायेत गेले आहे. एखाद्या क्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान करूनही कालौघात विस्मृतीत गेलेले असे अनेक मिशनरी आहेत.
भारतातील ख्रिस्ती धर्माचा इतिहास या धर्माच्या इतिहासाइतकाच म्हणजे दोन हजार वर्षांचा आहे. येशू ख्रिस्ताचा शिष्य असलेल्या संत थॉमसने भारतभूमीवर केरळ राज्यात ख्रिस्ताचे वचन सांगितले तेव्हापासून या देशात ख्रिस्ती धर्माची परंपरा आहे. ख्रिस्ती धर्म पाश्चियमात्य आहे असा बहुप्रचलित गैरसमज आहे. मध्ययुगीन काळात हिंदुस्थानात युरोपातून आलेल्या मिशनरींनी देशाच्या इतर राज्यात या धर्माचा प्रसार केला, त्यावर हा गैरसमज आधारित आहे.
ख्रिस्ताचा जन्म आशियातील इस्राएलमध्ये एका ज्यू कुटुंबात झाला. त्याचे संपूर्ण जीवितकार्य इस्राएलच्या एका छोट्याशा परिसरात मर्यादित होते. त्यामुळे हिंदू, मुस्लीम, जैन, बौद्ध आणि शीख धर्मांप्रमाणेच ख्रिस्ती धर्माचेही उगमस्थान आशिया खंडातीलच. ख्रिस्ताच्या अनुयायांनी ख्रिस्ती धर्म प्रथम रोममध्ये आणि नंतर इतर राष्ट्रात पसरविला.
भारतातील विविध राज्यांतील धर्मांतरित ख्रिस्ती लोकांनी धर्मांतरानंतरही आपलीमूळची भारतीय वा हिंदू संस्कृती बदललेली नाही. महाराष्ट्रातील ग्रामीण भागातील ख्रिस्ती स्त्रिया आजही नऊवारी वा सहावारी साड्या नेसतात. कुंकू लावतात आणि बांगड्या घालतात. पुरुषमंडळीही इतर बहुसंख्य पुरुषांप्रमाणेच पोशाख वापरतात. ख्रिस्ती धर्मीय व्यक्ती म्हणजे फाडफाड इंग्लीश बोलणारी, फ्रॉकमध्ये वा सुटाबुटात वावरणारी आणि मद्यपान करणारी व्यक्ती हा समज हिंदी चित्रपटात केलेल्या चित्रणामुळे रूढ झालेला आहे.
देशातील बहुतांश ख्रिस्ती समाजाने मात्र अजूनही आपल्या मूळ संस्कृतीची नाळ कायम राखली आहे. याचे कारण म्हणजे ख्रिस्ती धर्म आणि स्थानिक संस्कृती परस्परविरोधी असू शकत नाही, अशी मिशनरींनी घेतलेली ठाम भूमिका होय. रॉबर्ट डी नोबिली आदींसारख्या मिशनरींनी घेतलेल्या या भूमिकेमुळे मध्ययुगीन काळात ख्रिस्ती धर्मसंस्थेत वादळ निर्माण झाले होते. मात्र धर्मसंस्थेने हे सत्य नंतर मान्य केले.
ख्रिस्ती धर्माच्या या सांस्कृतीकरणाच्या (इनकल्चरेशन) तत्त्वामुळेच देशातील ख्रिस्ती समाज आपली मातृभाषा आणि इतर संस्कृतीच्या इतर अंगांशी इमान राखून आहे आणि गेल्या दोन-तीन शतकांपासून ही परंपरा चालू आहे. त्यामुळेच अनेक पिढ्यांपासून ख्रिस्ती असलेली केरळ, तामिळनाडूमधील तसेच महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेवरील आणि मूळची गोमंतकीय असलेली अनेक बार्देस्कर ख्रिस्ती कुटुंबे पूर्णत: शाकाहारी आहेत असे आढळते. ही कुटुंबे मूळच्या ज्या उच्च जातींतून ख्रिस्ती धर्मात आली त्या जातींमध्ये मांसाहार वर्ज्य असे. धर्मांतरानंतर कित्येक दशके त्यांनी आपल्या संस्कृतीत बदल केलेला नाही हे विशेष.
`‘ख्रिस्त महाराष्ट्रात जन्मला असता तर त्यानेही खास मराठमोळ्या पद्धतीने पागोटे वापरले असते. मराठी माणसाप्रमाणे तो जगला असता’, असे ‘निरोप्या’चे तेव्हाचे संपादक फादर प्रभुधर यांनी आपल्या एका संपादकीयात लिहिले होते ते याच अर्थाने.
ख्रिस्ती समाजाची अशी आचारप्रवृत्ती निर्माण करण्यात मिशनरींनी महत्त्वाची भूमिका पार पाडली आहे. मूळचे युरोपियन असले तरी या मिशनरींनी नवधर्मांतरित समाजात स्थानिक संस्कृतीविषयी दुस्वास पेरला नाही. याउलट स्थानिक भाषावाङ्मय वा इतर संस्कृती क्षेत्रात भर घालून या स्थानिक संस्कृतीची जोपासनाच केली. या प्रकल्पासाठी संशोधन करताना तळागाळातील लोकांच्या सेवेसाठी झटणाऱ्या अनेक मिशनरींच्या कार्याची ओळख झाली. या सर्वांच्याच कार्याची ओळख ('ख्रिस्ती मिशनरींचे योगदान' या छोट्याशा पुस्तकातून करून देणे शक्य नव्हते.'
('ख्रिस्ती मिशनरींचे योगदान' (२००३) कामिल पारखे या पुस्तकाची प्रस्तावना_)



                                                            हरेगावचे हे भव्य संत तेरेजा चर्च

Thursday, January 3, 2019

धर्माधर्मांतील विटाळ आणि स्त्री-पुरुष समानता Sabarimal temple entry

धर्माधर्मांतील विटाळ आणि स्त्री-पुरुष समानता
पडघम - सांस्कृतिक           goo.gl/jaU4qP
कामिल पारखे
  • प्रातिनिधिक चित्र
  • Thu , 03 January 2019
  • पडघमसांस्कृतिकशबरीमालाSabarimalaचर्चChurchमशिदMashidअग्यारीAgiaryगुरुद्वाराGurudwara
श्रीरामपुरात आम्ही राहायचो तो परिसर मिश्र जातीधर्मांच्या संस्कृतीचा होता. चार बैठी घरे एका लाईनीत आणि समोरच्या लाईनमध्ये दीड-दोन गुंठ्यांच्या जागांवर बांधलेली सहा-सात स्वतंत्र घरे होती. आमच्या लाईनमधील घरांच्या कुडाच्या भिंती सामायिक होत्या. आमच्या ख्रिस्ती कुटुंबाशेजारी एका बाजूला मुसलमान कुटुंब होते, तर दुसऱ्या बाजूला मराठा कुटुंब होते. आणि त्यांच्या शेजारी दुसरे एक मुसलमान कुटुंब होते. समोरच्या लाईनीत प्रशस्त जागेवर एक मुसलमान संयुक्त कुटुंब होते. आणि त्यांना लागून माळी कुटुंबांची सलग स्वतंत्र तीन घरे होती. बाकीचे घरे आणि इमारती लांब अंतरावर असल्याने ही सात-आठ घरांतील माणसे एकमेकांशी विशिष्ट नात्यांनी घट्ट बांधली गेली होती. प्रत्येक घराच्या चालीरीती, श्रद्धा, सणवार, आहार वेगळ्या होत्या.
आमच्या ख्रिस्ती आणि शेजारच्या मुसलमान घरांत अमुक वारी चुलीवर काय शिजते, याची इतरांना कल्पना असायची. तरीसुद्धा या घरांतील निदान बायांचे तरी दुसऱ्या घरातील थेट स्वयंपाकघरांपर्यंत जाणे-येणे असायचे. ते विशिष्ट वार वगळून इतर दिवशी भाजी-कालवणाची देवाणघेवाण व्हायची. या सर्व घरांतील पुरुषांचे कपडे सारखेच असले तरी महिलांची वेशभूषा मात्र पूर्णतः वेगळी होती. मुसलमान महिला कुंकू लावत नसायच्या, त्यांच्या गळ्यात मंगळसूत्र नसायचे, मात्र इतर बायांप्रमाणे पायांच्या बोटांत चांदीचे जोडवे असायचे. माळी कुटुंबातल्या बाया कपाळावर आडवे कुंकू लावायच्या, तर माझी आई आणि शेजारची मराठा बाई गोल कुंकू लावायची. वेगवेगळ्या जातीधर्माच्या असल्या तरी या सर्व बाया डोक्यावर पूर्ण पदर घ्यायच्या. दिवाळीला हिंदू कुटुंबांतून सर्व शेजाऱ्यांना फराळाचे ताट जायचे, ईदला मुसलमान घरांतून शिरकुर्माच्या वाट्या आणि कटोऱ्या जायच्या आणि नाताळाला आमच्या घरातून सर्वांना फराळाचे ताट जायचे. त्यात दिवाळीसारखेच म्हणजे करंज्या, अनारशे शेव वगैरे पदार्थ असायचे.
दर महिन्यातून काही दिवस शेजारच्या माळी-मराठा घरांतील बाया ‘बाहेर बसायच्या’, म्हणजे तसे त्या एकमेकींना सांगायच्या तेव्हा ते कानावर पडायचे. त्या दिवसात त्या बाया घरांत स्वयंपाक करत नसत. सर्व घरकामांतून त्यांना सुट्टी मिळत असे. कारण त्या ‘विटाळशी’ आहेत असे सांगितले जाई. आमच्या घरात आणि शेजारच्या मुस्लीम कुटुंबांत मात्र असा प्रकार नसायचा. आमच्या घरात दोन वहिनी, थोरली बहीण होती. मात्र विशिष्ट दिवसांत जुन्या सुती रंगीबेरंगी पातळांपासून बनवलेल्या मोठ्या रुमालाच्या आकाराची फडकी दोरीवर उन्हात वाळायला टाकली जायची. अमुक मुलीला ‘पदर आला’ असे संभाषण यायचे. त्या काळात शाळांत लैगिक शिक्षण हा प्रकारच अस्तित्वात नव्हता. त्यामुळे मी दहावीच्या परीक्षेनंतर घर सोडले, तेव्हापर्यंत हा काय प्रकार आहे, हे कळालेच नव्हते. नंतरची अनेक वर्षे म्हणजे लग्न होईपर्यंत सडाफटिंग असताना मुलांच्या हॉस्टेलात, लॉजमध्ये कॉट बेसिसवर किंवा इतर पुरुष सहकाऱ्यांबरोबर भाड्याचे घर शेअर करताना महिलांचे काही विशेष प्रश्न असतात याची कल्पनाच नव्हती.
औरंगाबादमध्ये ‘लोकमत टाइम्स’मध्ये रुजू झालो, तेव्हा माझा एक बातमीदार सहकारी आलम मुस्तफा याच्याबरोबर दर शुक्रवारी दुपारी बाराच्या दरम्यान शहरातील मशिदीत नमाज पढण्यासाठी जात असे. क्राईम रिपोर्टर असलेला आलम तसा खूपच बेडर आणि तितकाच आक्रमक असल्यामुळे माझ्यासारखी परधर्मी व्यक्ती मशिदीत आल्यामुळे कुणी काही गडबड केली, तर तो परिस्थिती योग्य प्रकारे हाताळेल याची मला पूर्ण खात्री होती. मात्र तसा प्रसंग कधीही आला नाही. मशिदीत गेल्यावर तिथल्या वाहत्या नळावर आलम हातपाय धुई, तसे मीही करत असे. नंतर डोक्यावर रुमाल पांघरून आलमकडे पाहत नमाजाच्या सर्व कृती मी करत असे. हे करताना आपण काही धर्मद्रोह करतो आहे किंवा कुणाच्या भावना दुखावतील असे करतो आहोत, असे आलमला किंवा मला चुकूनही कधी वाटले नाही.
त्यावेळी आलमबरोबर नमाज पढताना मला एक गोष्ट खटकायची. ती म्हणजे त्या मशिदीत शंभर-दीडशे भाविकांमध्ये एकही महिला नसायची! चर्चमध्ये वेगवेगळ्या वयोगटाच्या महिला अगदी अपरिचित पुरुषांबरोबर बाकांवर दाटीदाटीने बसत असतात. त्यामुळे मशिदीतील महिलांची ही अनुपस्थिती मला प्रकर्षाने जाणवायची.
आपल्यापैकी बहुतेकांना दुसऱ्यांच्या, अगदी आपल्या मित्रांच्या धर्मस्थळांबद्दल, तेथील रीतीरिवाजाविषयी काहीच माहिती नसते. या धर्मस्थळांत इतरधर्मियांना किंवा महिलांना प्रवेश असतो की नाही, प्रवेश असल्यास काय रीतीरिवाज पाळायचे याची माहिती नसते. महिलांना धर्मस्थळांत प्रवेश आहे का, असल्यास, पुरुष आणि महिला शेजारीशेजारी बसू शकतात की, नाही याची माहिती नसते. बहुतेक धर्माच्या प्रार्थनास्थळांमध्ये चपला, बूट बाहेर काढावे लागतात, मात्र जिथे बसण्यासाठी बाके असतात, त्या चर्चमध्ये हा नियम नसतो. मशिदीत आणि गुरुद्वारात शिरताना बोडक्या डोक्याने न जाता डोक्यावर रुमाल व टोपी असावी लागते. याउलट पाश्चिमात्य शिष्टाचारानुसार चर्चमध्ये शिरताना टोपी, हॅट वगैरे काढावी लागते. 
मला आठवते, माझ्या लहानपणी ग्रामीण महाराष्ट्रात ख्रिस्ती भाविक मोठे पागोटे वा गांधी टोपी घालून चर्चमध्ये शिरायचे. त्यावेळी इतर लोक करत असलेल्या टोपी, पागोटे काढून ठेवण्याच्या खाणाखुणामुळे त्यांचा मोठा गोधळ उडत असे.
माध्यमिक शाळेत असताना रविंद्रसिंग धुप्पड नावाचा माझा एका जिवलग मित्र होता. त्या कारा वर्षांत आम्हा दोघांचेही एकमेकांच्या घरी नेहमी येणे-जाणे असायचे. त्यांच्याकडे दुधदुभते भरपूर असायचे. त्यामुळे दर आठवड्याला त्याची आई आमच्याकडे ताकाचे मोठे पातेले पाठवत असे. मात्र धुप्पडबरोबर गुरुद्वारात जाण्याचा कधी योग आला नाही. 
युएनआय वृत्तसंस्थेचे प्रतिनिधी जाल खंबाटा यांची दिल्लीहून गोव्यात बदली झाली, तेव्हा आमची चांगली गट्टी जमली होती. तेव्हा गोव्याचे नायब राज्यपाल के. टी. सातारावाला हे पारशी असले तरी पणजीत आगियारी नव्हती. त्यामुळे पारशी मंदिराची फारशी माहिती मिळाली नाही. नंतर कळाले की, केवळ पारशी असलेल्या व्यक्तींनाच आगियारीत प्रवेश असतो.
बुद्धविहारात जाण्याचा, नातेवाईक आणि सहकारी पत्रकार मित्रांचे बुद्ध धर्मपद्धतीने होणाऱ्या लग्नसमारंभात हजर राहण्याचा योग अनेकदा लाभला आहे. पुण्यातील अनेक पत्रकारमित्रांनी माझ्या लग्नाच्या वेळी पहिल्यांदाच चर्चमध्ये प्रवेश केला होता आणि तेथील प्रार्थना कशा होतात हे पाहिले होते.
महाराष्ट्रीयन, मल्याळी आणि तामिळ महिला चर्चमध्ये डोक्यावर पदर किंवा दुपट्टा, ओढणी घेतात, मात्र ख्रिस्ती चर्चमध्ये भिन्नभिन्न संस्कृतीचे भाविक असल्याने हे बंधनकारक नसते. नाताळ सणाच्या वेळी आणि नूतन वर्षारंभाच्या मध्यरात्री होणाऱ्या प्रार्थनेला अनेक बिगरख्रिस्ती लोक मोठ्या संख्येने चर्चमध्ये कुतूहल वा औत्सुक्य म्हणून हजर असतात. त्याबद्दल कुणाचा काही आक्षेप नसतो. यावेळी धर्मगुरू फक्त जाहीर करतात की, कम्युनियन हे सांक्रामेंत (स्नानसंस्कार) किंवा ख्रिस्तप्रसाद हा केवळ ख्रिस्ती भाविकांसाठीच आहे, इतरांनी कृपया पुढे येऊ नये. तरीही कुणी पुढे आल्यास धर्मगुरू त्यांच्या कपाळावर आशीर्वादाची खूण करून पुढच्या भाविकास ख्रिस्तप्रसाद देतात.
औरंगाबादमध्ये असताना एका ज्येष्ठ धर्माचार्यांच्या एका धार्मिक समारंभास आणि पत्रकार परीषदेला मी हजर होतो. कार्यक्रम संपल्यानंतर धर्माचार्यांच्या शिष्यांनी तेथे जमलेल्या महिलांनी त्यांच्याजवळ येऊ नये, त्यांना स्पर्श करू नये धर्माचार्यांभोवती कडे केले होते. अशा कडेकोट बंदोबस्तात स्वामीजी आपल्या गाडीपाशी आले आणि मार्गस्थ झाले. महिला म्हणजे मोक्ष मार्गातील धोंड ही यामागची एक भावना. 
यासंदर्भात एका बोधकथा आठवते. एक स्वामीजी आपल्या शिष्यपरिवाराबरोबर नदीकाठी आले, तेव्हा एका सुंदर तरुण स्त्रीने त्यांना नदीच्या दुसऱ्या काठावर नेण्याची विनंती केली. स्वामींनी तिला खांद्यावर घेऊन नदीपार केली आणि आपल्या मार्गाने चालू लागले. तेव्हा एका शिष्याने त्यांना म्हटले की, एक संन्यासी असताना तुम्ही त्या तरुणीला खांद्यावर कसे घेतले? स्वामीजी हसले आणि म्हणाले, “त्या तरुणीला मी खांद्यावरून कधीच जमिनीवर ठेवले आणि विसरलोसुद्धा. तुझ्या मनातून मात्र ती अजूनही गेलेली दिसत नाही.”
विश्वामित्राच्या कठोर तपस्येचा भंग मेनका या अप्सराने केला ही गोष्ट आपण विसरू शकत नाही. दुसऱ्या एका धर्माचार्याच्या मुलाखतीत त्यांनी सांगितलेली त्यांची व्रते आणि नियम मला अजूनही आठवतात- “कुठल्याही वयाच्या महिलांना आम्ही कधीही स्पर्श करत नाही. अगदी नुकतेच जन्मलेले बाळ मुलगी असेल तरीही आम्ही त्या अर्भकाला हात लावत नाही. ब्रह्मचर्याचे इतके कठोर व्रत आम्ही पाळतो.”
पंतप्रधान इंदिरा गांधींनाही कुठल्याशा प्रार्थनास्थळांत शिरण्यास परवानगी नाकारण्यात आली होती असे आठवते. मात्र त्यांनी या प्रकरणाचा फारसा बाऊ केला नव्हता. ख्रिस्ती धर्मातील कॅथोलिक पंथांतही धार्मिक व्रत स्वीकारलेल्या महिलांना म्हणजे नन्सना पौराहित्याचे म्हणजे चर्चमध्ये मिस्साविधी करण्याचे, बाप्तिस्मा करण्याचे, लग्न लावण्याचे कुठलेही अधिकार नसतात. पाश्चिमात्य देशांत ख्रिस्ती धर्मगुरूंची संख्या वेगाने रोडावत असली तरी नन्सना पौराहित्याचे अधिकार नजीकच्या काळात मिळण्याची शक्यता कमीच आहे.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विविध धर्मांत असलेल्या विटाळासंबंधीच्या शिवाशिवीविषयी आपल्या ‘बहिष्कृत भारत’मध्ये लिहिले आहे. मासिक ऋतूच्या काळात स्त्रियांना यहुदी आणि पारशी धर्मांत अस्पृश्य किंवा विटाळशी मानले जात असे त्यांनी म्हटले आहे. मात्र ही अस्पृश्यता तात्पुरती, तात्कालिक असते, हिंदू धर्मातील अस्पृश्यतेच्या प्रथेप्रमाणे जन्माधारित आणि कायम स्वरूपाची नाही, हे बाबासाहेबांनी स्पष्ट केले आहे. ‘बायबल’मध्येही बारा वर्षे रक्तस्त्रावाचा विकार असलेल्या आणि त्यामुळे अस्पृश्य ठरलेल्या स्त्रीने येशू ख्रिस्ताच्या वस्त्राच्या काठाला गुपचूप स्पर्श केला आणि ती तत्क्षणी बरी झाली असा उल्लेख आहे.
सध्या केरळच्या शबरीमाला मंदिरात मासिक पाळी येण्याच्या वयोगटातील महिलांना प्रवेश देण्यावरून रणकंदन माजले आहे. गेल्या शतकांत पुण्यातील पर्वती मंदिरात आणि नाशिकच्या प्रसिद्ध काळाराम मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश देण्याच्या मुद्द्यावर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आणि इतर नेत्यांच्या नेतृत्वाखाली अनेक वर्षे आंदोलन, सत्याग्रह झाले होते. अमेरिकेत १९५०च्या दशकांपर्यंत आफ्रिकन-अमेरिकन नागरिकांना बसमध्ये गोऱ्या लोकांबरोबर प्रवास करता यावा, मतदानाचे आणि इतर समान नागरी हक्क मिळावेत यासाठी रेव्ह. डॉ. मार्टिन ल्युथर किंग (ज्युनियर) यांच्या नेतृत्वाखाली लढा द्यावा लागला होता. त्यात किंग यांना आपल्या प्राणाची आहुती द्यावी लागली. पंढरपुरातील विठोबाच्या मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळावा म्हणून देशाच्या स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर साने गुरुजींना उपोषण करावे लागले होते, याची यानिमित्ताने आठवण झाली. जगातील सर्वच समाजांत लिंगनिरपेक्ष वा इतर कुठलेही भेद नसलेली समानता गाठण्यासाठी बराच लांबचा पल्ला गाठायचा आहे, हे निश्चित.
.............................................................................................................................................
लेखक कामिल पारखे ज्येष्ठ पत्रकार आहेत.
camilparkhe@gmail.com

Monday, June 3, 2013

Gaokusabahercha Khristi Samaj

    JmdHw$gm~mhoaMm {¼ñVr g_mO , gwJmdm àH$meZ, nwUo

H$m{_b nmaIo
S>r-29, lÜXm JmS>©Z,
qMMdS>Jmd, nwUo 411 033
H$m°nramB©Q>: O°ŠbrZ nmaIo

AZwH«$_{UH$m

1) _moJbmB©Vrb {¼ñVr ' amOdmS>m '

2) JmdHw$gmVrb, JmdHw$gm~mhoaMo OJ

3) doerImbyZ KmoS>m ZoÊ`mg ~§Xr

4) ñdmV§Í`nyd© H$mimVrb X{bV {¼ñVr g_mO

5) Y_m©§Va H$emgmR>r - ^mH$argmR>r, AmË_gÝ_mZmgmR>r {H$ {dÐmohmgmR>r ?

6) _hmaH$s gmoS>Ê`mMm, Am§~oS>H$ar MidirMo AZwH$aU H$aÊ`mMm g„m

7) naXoer {¼ñVr {_eZar

8) '{¼ñVr _hma' eãXmbm Amjon

9) doJir AmhmanÜXVr Am{U A§Ë`g§ñH$ma àWm

10) Omohma, O` ^r_ Am{U O` {¼ñV

11) AmajUmÀ`m ~m~VrV X{bV {¼íMZm§da AÝ`m`

12) amOH$maUmV 'Zm KaH$m Zm KmQ>H$m' pñWVr

13) gm{hË`joÌmV {nN>ohmQ>

14) e¡j{UH$ joÌmVrb AZweof

15) eVH$dra '{_amoß`m' _m{gH$

16) {dÐmohr gm{hpË`H$, g§nmXH$ gË`dmZ Zm_Xod gy`©d§er§

1) _moJbmB©Vrb {¼ñVr ' amOdmS>m '
KmoJaJmdbm Amåhmbm Om`Mo Agbo {H$ AmXë`m {Xder Am_Mo _m_m ~¡bJmS>r KoD$Z lram_nyabm `oV AgV. KamVrb Amåhm H$mhr _wbm§Zm _J ~¡bJmS>rMr g¡a KS>V Ago. nhmQ>oM ñd`§nmH$ H$ê$Z ~mB© EH$m H$mnS>çmV ^mH$ar Am{U ~Q>mQ>çmMr ^mOr ~m§YyZ KoB©. ~amo~aÀ`m {nVirÀ`m H$S>rÀ`m Vm§ã`mV nmUr Ago. Xwnmar ~mamÀ`m gw_mamg WmoS>o\$ma nmUr Agboë`m JmoXmdarÀ`m nmÌmV Am_Mr ~¡bJmS>r CVabr {H$ Am_Mm àdmg H$mhr H$mi Wm§~o.
{edam__m_m JmS>rMo ~¡b gmoSy>Z Ë`m§Zm ZXrMo nmUr XmIdyZ AmUë`mZ§Va Ë`m§À`mg_moa H$S>~m Q>mH$s. 'J§Jm Amobm§S>br åhÝOo Ambmo AmnwZ AmVm _moJbmB©V, AmËVm H$m` {Zå_mM nadmg !' Ago åhUV ~mB© Amnë`m _mhoaÀ`m {XeoZo ZOa Q>mH$s. J§JoÀ`m C§M Vramda C^o am{hbo {H$ KmoJaJmdÀ`m {¼ñVamOm _§{XamMo C§M {eIa R>iH$nUo {XgVo Ago Vr Amåhmbm Zoho_r gm§JVo. gH$mi, Xwnmar Am{U g§Ü`mµH$mir àmW©ZogmR>r `m XodimMr K§Q>m dmOVo Voìhm Vmo AmdmO `oWn`ªV EoHy$ `oVmo hohr AZoH$Xm _r {VÀ`m Vm|Sy>Z EoH$V Ambmo Amho. _mÌ Z{XÀ`m H$mR>mda C§Mmda C^m amhÊ`mMm à`ËZ H$ê$Zhr _bm H$Yr Ë`m XodimMo Zm {eIa {Xgbo Zm Xwnmar ~mambm Ë`m K§Q>oMm AmdmO EoHy$ Ambm.
OodU Pmbo {H$ _J _m_m ZXrÀ`m dmhË`m àdmhmOdiÀ`m dmiyV ~marH$ IÈ>m V`ma H$ar. H$mhr jUmVM Ë`m IS>S>çmV nmUr da `oD$ bmJo. Vo nmUr EH$Xm {ZVi Pmbo {H$ _J AmoOirZo Amåhr Vo nmUr {nV Agy. _J nwÝhm Am_Mm ~¡bJmS>rZo àdmg gwê$ hmoB©. naVrMm doY bmJë`mZo ~¡b AmnUhÿZ H$go Xm¡S>V OmVmV, `mMm Ë`mdoir AZw^d `oB©.
JmoXmdarÀ`m EH$m {Vamda npíM_ _hmamï´>mVrb Ah_XZJa {OëømMr gr_maofm Va Xwgè`m {Vamda _amR>dmS>çmVrb Am¡a§Jm~mX {OëømMr gr_maofm Amho. Ah_XZJa {OëømÀ`m _wR>odmS>Jmd `oWyZ JmoXmdar Amobm§Sy>Z ^m_mQ>mU JmdmV àdoe Ho$bm {H$ _moJbmB© gwê$ hmoVo. ñdmV§Í`nyd© H$mimV _amR>dmS>m àXoe h¡Xam~mXÀ`m {ZOm_mÀ`m Vmã`mV hmoVm. hm àXoe _moJbmB©Mm n[aga åhUyZ AmoiIbm OmB©.
JmoXmdarÀ`m àdmhmZo `m XmoZ n[agam§Mr {d^mJUr Ho$br Amho. {ZgJm©À`m `m {d^mJUrZo EH$_oH$m§g AJXr IoQy>Z Agboë`m `m VmbwŠ`m§Mm gm_m{OH$, Am{W©H$, amOH$s`, Eo{Vhm{gH$ Am{U e¡j{UH$ dmagmhr nyU©V: {^Þ am{hbm Amho. {ZOm_emhrV d¡Omnya, J§Jmnya VmbwHo$ _amR>dmS>çmÀ`m BVa ^mJm§à_mUo Xwb©{jV am{hbo Am{U Ë`m§Mr hr nadS> _hmamï´>mÀ`m ñWmnZoZ§Vahr MmbyM am{hbr Amho. `mCbQ> npíM_ _hmamï´>mVrb lram_nya, H$monaJmd VmbwŠ`mbm ghH$mar MidirMo, ObqgMZmÀ`m Omù`mMo Am{U VmH$XdmZ amO{H$` MidirMo Am{U ZoV¥ËdmMo daXmZ bm^bo. JmoXmdarÀ`m {Vam§da C^o am{hbo åhUOo àJV npíM_ _hmamï´>mMo Am{U AmOhr _mJmg am{hboë`m _amR>dmS>çmMo `m gd©M joÌm§Vrb doJionU àH$fm©Zo OmUdVo.
JmoXmdarÀ`m àdmhmZo EH$_oH$m§nmgyZ {d^mJboë`m Ah_XZJa {OëømÀ`m lram_nya, amhþar, g§J_Zoa Am{U amhmVm `m VmbwŠ`m§V Am{U Am¡a§Jm~mX {OëømÀ`m d¡Omnya Am{U J§Jmnya VmbwŠ`m§V gìdmeo dfmªnydu åhUOo {dgmì`m eVH$mÀ`m AIoarg g_m§Va[aË`m {¼ñVr Y_m©§VamMr à{H$`m gwê$ Pmbr hmoVr. Ah_XZJa {OëømV O_©Z, Am°pñQ´>`Z Am{U ñdrg `oeyg§Kr` (OogwB©Q>) `m H°$Wmo{bH$ Y_©Jwê$§À`m g§ñWoMo gXñ` H$m_ H$aV hmoVo Va åhUOo _moJbmB© n[agamV {_eZarO Am°\$ g|Q> \«$mpÝgg S>r goëg (E_EgE\$Eg) `m Xwgè`m H°$Wmo{bH$ Y_©Jwê$§À`m g§ñWoMo \$mXabmoH$ H$m_ H$aV hmoVo.
n{hë`m _hm`wÜXmV 1915 gmbr {~«{Q>em§Zr Ah_XZJa {OëømV H$m_ H$aUmè`m O_©Z ZmJ[aH$ Agboë`m `oeyg§Kr` \$mXam§Mr qhXwñWmZmVyZ hH$mbnÅ>r Ho$br Voìhm _moJbmB©Vrb \«|$M ZmJarH$ Agbobo E_EgE\$Eg Y_©Jwê$ `oeyg§{K`m§À`m _XVrg YmdyZ Ambo. `m {OëømVrb amhmVm Am{U gmoZJmd Y_©J«m_m§V `oeyg§Kr` Y_©Jwê$§À`m AZwnpñWVrV 1921 n`ªV KmoJaJmdMo \$mXa Jw[a`Z Om{H$`a `m§Zr {eS>uOdirb amhmVm `oWo Am{U _amR>dmS>çmVrb Ë`m§Mo EH$ ghH$mar \$mXa Om°Z _oar ~oO} `m§Zr amhþarOdirb H|$Xi `oWo Y_©àgmamMo H$m`© Mmby R>odbo.1 `m _hm`wÜXmV \«$mÝg ho B§½b§S>Mo {_Ìamï´> Agë`mZo OÝ_mZo µ\«o$§M Agboë`m Y_©Jwê$§da {~«{Q>em§Zr Hw$R>bohr {Z~ªY bmXbo ZìhVo..
gZ 1973À`m gw_mamg _m_o~{hUrÀ`m b¾m{Z{_Îm gmVdrbm {eH$V AgVmZm _r KmoJaJmdbm Jobmo Voìhm _bm 'amOdmS>m', 'dog' 'MmdS>r' Am{U '_hma' `m eãXm§Mr n{hë`m§Xm AmoiI Pmbr. dog Zgboë`m Am{U AR>amnJS> OmVrY_m©Mo bmoH$ Zì`mZoM CX`mg Amboë`m Am_ì`m lram_nwa ehamV amhV Agë`mZo VoWo _bm `m eãXm§Mr AmoiI AgUo eŠ`M ZìhVo. KmoJaJmdmV {¼ñVamOmÀ`m XodimnmgyZ H$mhr A§Vamda Agboë`m OmJoV _mÂ`m AmOmo~m§Zr, JmoqdXamd {eZJa|Zr, ^|S>çm§Mo nm§T>è`m _mVrV ~m§Ybobo MmanmM Imoë`m§Mo Ka hmoVo. VoWoM Ë`mdoir em§ËdZ_m_m, {edam__m_m amhV hmoVo. Amgnmg AerM nm§T>è`m _mVrZo ~m§Ybobr AZoH$ Kao hmoVr. hr gd© Kao Agboë`m n[agambm 'amOdmS>m' Ago åhUV AgV. _mPo MwbV_m_m AmoT>çmÀ`m n{bH$S>o Agboë`m eoVmVrb PmonS>r§V amhV AgV. eoVmda Joë`mda A_wH$ OU Hw$R>o Jobm Aer {dMmaUm Pmbr {H$ Vmo 'amOdmS>çmda Agob' Ago CÎma H$mZmda Ambo {H$ _r ~wMH$i`mV nS>V Ago. 'Mm§Xmo~m' _m{gH$mV Am{U BVa Jmoï>r§À`m nwñVH$m§V amOoamOdmS>çm§À`m H$Wm dmMë`m_wio BWo 'amOdmS>m' hm H$m` àH$ma Amho ho H$iV Zgo. `m{df`r _r ~mB©bm {dMmabo Voìhm {VZo {Xboë`m CÎmam_wio Iwbmgm hmoÊ`mEodOr _mÂ`m _ZmVrb Jm|YimV A{YH$M ^a nS>br.
''Ama§ amOdmS>m åhÝOr åhmam§Mr dñVr, åhmadmS>m eãX ~am {XgV Zmhr åhZyZ amOdmS>m Ag§M åhÝË`mV,'' Ago {VMo CÎma hmoVo.
''AJ§ nZ ~mB©, AmnwZ åhma H$eo? AmnwZ Va {I[añVr Zm?'' _mÂ`m `m àíZmbm _mÂ`m {Zaja AmB©H$S>o CÎma ZìhVo. "AmËVm ~mB©, H$m` gm§Jmdm `m ßdmambm?'' Ago AM§ã`mZo Vm|S>mbm nXa bmdV åhUV Vr {~Mmar Jßn ~gbr hmoVr.
`m 'amOdmS>çmÀ`m' bmJyZM AJXr nS>PS>rbm Ambobr EH$ dog hmoVr. ~hþYm `m doern{bH$S>oM OwÝ`m H$mimV Jmd Am{U VoWo Cƒd{U©`m§Mr dñVr Agmdr. `m JmdmV Vã~b Mmirg df} am{hbobo Am{U `oWoM Xoh R>odbobo \$mXa Om{H$`a~m~m Amnë`m KmoS>mJmS>rV ~gyZ dm KmoS>çmda ñdma hmoD$Z Zoho_rMr `o-Om H$aV AgUma. `wamo{n`Z Agë`mZo qhXw g_mOmVrb Cƒd{U©`m§à_mUoM Ë`m§Zmhr doerImbyZ KmoS>çmda ~gyZ `oÊ`mOmÊ`mMm _mZ Ë`m§Zm hmoVm. doerÀ`m AmVë`m ~mOybm amOdmS>çmbmbmJyZM Voìhmhr _O~yV pñWVrV Agbobr EH$ MmdS>r hmoVr. amOdmS>çmVM hr MmdS>r Agë`mZo amOdmS>çmV amhUmè`m bmoH$m§MrM Vr hmoVr. amOdmS>çmVrb AZoH$ nwê$f_§S>ir VoWo ~gV Agë`mMo Am{U _rhr VoWo Joë`mMo _bm ñnï> AmR>dVo.
_hmamï´>mV OwÝ`m H$mimV àË`oH$ JmdmV ñn¥í`m§gmR>r Am{U Añn¥í`m§gmR>r Aem XmoZ ñdV§Ì MmdS>çm AgV. gdUm©À`m MmdS>rbm JmdMmdS>r Am{U Añn¥í`m§À`m MmdS>rbm _hma MmdS>r åhUV AgV. Jmd MmdS>rV ~gyZ ñn¥í` _§S>ir, nmQ>rb, VbmR>r Am{U JmdH$sMo H$m_ H$aUmao _hma am_moer ~gyZ JmdMm gm_m{OH$ Am{U emgH$s` H$ma^ma nmhV AgV Va _hma MmdS>rV ~gyZ _hma _§S>ir Amnë`m OmVrMm H$ma^ma nmhV AgV. Aem `m XmoZ MmdS>çm§{edm` Jmdm§V BVa g_mOmÀ`m, OmVrÀ`m ñdV§Ì MmdS>çm ZgV Ago S>m°. e§H$aamd IamVm§Zr {b{hbo Amho.2 A{bµH$S>À`m H$mimV Jmd MmdS>rMo ê$nm§Va g_mO_§{XamV Pmbo Am{U H$mhr {R>H$mUr ~m¡ÜX Y_© ñdrH$maboë`m bmoH$m§Zr _hma MmdS>rMo ~wÜX_§Xra qH$dm ~wÜX{dhma Ago Zm_H$aU Ho$ë`mMo {XgVo. _hma g_mO ~hþg§»`oZo {¼ñVr Y_m©V Joboë`m Jmdm§V AWm©VM `m _hma MmdS>çm§Mr H$mimÀ`m AmoKmV Añn¥í`VoÀ`m Mmbr[aVrà_mUoM nS>PS> Pmbr.
lram_nwa ehamV {edm{edrMm àË`j AZw^d KoVë`mMo _bm AmR>dV Zmhr. Á`m Kam§V gmodù`mAmodù`mMr àWm Ago Ë`mVyZ Ë`m KamVrb BVa ì`º$s¨Mrhr gwQ>H$m Zgm`Mr, Ë`m_wio `m àH$mam~m~V Hw$Ur \$mago _Zmbm bmdyZ KoV ZgV. Xa {Xdmirbm Am_À`m Kar eoOmaÀ`m _mir_amR>m Hw$Qw>§~m§Mr \$amimMr VmQ>o `oV, B©Xbm _wgb_mZ eoOmè`m§Mm era-Hw$a_m `oB© Am{U ZmVmimbm Am_À`mH$Sy>Z \$amimMr VmQ>o Ë`m gJù`m§H$S>o OmV. Am_À`m KamVyZ AmirVrb BVa H$mhr Kam§V AmR>dS>çmVyZ XmoZ-{VZXmVar H$mbdUm§Mr, ^mOr§Mr XodmUKodmU hmoV Ago. a{ddmar Am_À`mH$S>o h_Img demQ>mMo OodU Agë`mZo Ë`m{Xder `m XodmUKodmUrda ñW{JVr Agm`Mr. Ë`m_wio Amnë`m hmVM§ H$mhr bmoH$m§Zm MmbV Zmhr Am{U Vo H$m MmbV Zmhr ho _bm Iyn H$mi H$imboM Zmhr. `m àíZm§Mr CÎmao emoYÊ`mMr {ZH$S>hr Ë`mdoir ^mgbr Zmhr.
_mÂ`m _m_m§~amo~a KmoJaJmdmVrb dm Z{OH$À`m IoS>çm§Vrb H$mhr _mUgo lram_nwamV H$m_m{Z{_Îm Amë`mg Am_À`mhr Kar `oV AgV. Ë`m§À`mgmR>r nmÊ`mMm Vm§ã`m AmUbm {H$ Ë`m§À`mVrb H$mhr OU nmUr {nV ZgV. Ë`mZ§Va Ambobm Mhm KoÊ`mMohr Q>miV AgV. _mPo dS>rbnU bJoM Ë`m§Zm 'g_OyZ' KoD$Z MhmnmÊ`mMm AmJ«h H$aV ZgV. ''~mhoê$Z nadmg H$ê$Z Amboë`m nmìhÝ`mZo nmÝ`mbm, Àhmbm Zmhr åhÝb§ Va CJmM AmJah H$am`Mm ZñVmo. AmnwZ C_OyZ ¿`md§ {H$ hr _mÝg§ _amR>§ AgVrb. Ë`mÝZm Amßë`m hmVM§ MmbV ZñV§,"" Aer ~mB©Mr _J AmVë`m ImobrVbr EH$ g„mdOm {Q>nÊUr Agm`Mr.

AmOmoiÀ`m Ë`m dmñVì`mV _bm n{hë`m§XmM X{bV g_mOmVyZ {¼ñVr Pmboë`m g_mOmÀ`m A§Va§JmMr Am{U gm_m{OH$ nmíd©^y_rMr nwgQ>er OmUrd Pmbr. AmOmoiMr Vr daÀ`m OmVtVrb _mUgo KamV Ambr {H$ Ë`m§Mr dmJUyH$ Amåhm Y_m©§V[aV {¼ñVr g_mOmbm Am_Mr Iar AmoiI Am{U g_mOmVrb Am_Mr OmJm XmIdyZ XoV Ago. Xa a{ddmar XodimV AmnU b°Q>rZ ^mfoV {_ñgm Am{U àmW©Zm H$aV Agbmo Var AmnU H$mhr `wamo{n`Z Zmhr Am{U AmnU g_OVmo {VVH$m Amnbm {¼ñVr g_mO 'nwT>o Jobobm' Zmhr `mMr OmUrdhr Voìhm _bm n{hë`m§Xm Pmbr.
g§X^©:
1) \$mXa \«$mpÝgg _m°Oo (E_EgE\$Eg), eo\$S>©g \$m°a ¼mB©ñQ>- A ñQ>moar Am°\$ X H°$Wmo{bH$ MM© BZ g|Q´>b B§{S>`m- (1907-1960); Am`Am`Eg npãbHo$eÝg, B§{S>`Z BpñQ>Q>çwQ> Am°\$ pñn[aÀ`wA[a{bQ>r, 80, âbrQ> ñQ´>rQ>, amOmOrZJa, ~|Jbmoa, 560 010 (1990) (nmZ 75); Am{U ^m. A. nbKS>_b, 'g§J_Zoa Y_©J«m_mbm 75 df} nyU© hmoVmV', ' {Zamoß`m' _m{gH$ , Am°JñQ> 1967, (nmZ 114)

2) S>m°. e§H$aamd IamV, '_hmamï´>mVrb _hmam§Mm B{Vhmg - OmVrMr CËnÎmr d {dH$mgmMm B{Vhmg,' `ed§Vamd MìhmU g_mOemó g§emoYZ H|$Ð Am{U ^maVr {dÚmnrR> nwUo, B§Ðm`Ur gm{hË`, 273, e{Zdma noR>, nwUo 411 030 (2003); (nmZ 57 Am{U 58)

(nyd©à{gÜXr-'gwJmdm' _m{gH$, OyZ 2007)